Fabrika, depo, lojistik merkezi ve üretim tesisi çatıları çoğunlukla aynı mantıkla kuruluyor: taşıyıcı trapez sac, üzerine buhar kesici, onun üzerine ısı yalıtım levhası, en üstte mekanik olarak tespit edilmiş sentetik su yalıtım örtüsü. Katmanların her biri bir sonrakinin performansını taşıdığı için sıra tartışmaya açık olmuyor. Sırayı bozan ya da bir katmanı atlayan uygulamada sorun çoğu zaman ilk yağmurda görünmüyor; yoğuşma ve leke olarak aylar sonra çıkıyor.
Bu yazı endüstriyel çatıda katman sırasını, hangi malzemenin hangi asgari değerleri sağlaması gerektiğini, mekanik tespitin neye göre hesaplandığını ve tahliye tarafında nelere bakıldığını anlatıyor.
Katman Sırası
Hafif metal çatılarda su yalıtım katmanı ısı yalıtımının üzerinde yer alıyor. Bunun bir sonucu var: iç ortamda üretilen su buharının ısı yalıtımının içinden geçip örtünün altında yoğuşmaması için ısı yalıtım tabakasının altına yüksek performanslı bir buhar kesici tabaka uygulanması gerekiyor. Şartname bu katmanın seçimini göz kararına bırakmıyor, TS 825'e göre yoğuşma tahkiki yapılarak belirlenmesini istiyor.
Uygulama sırası şöyle işliyor. Trapez sac üzerine uygun kalınlıkta buhar kesici katman seriliyor, enine ve boyuna 5 ila 10 cm bindirilip yapışkanlı bantla yapıştırılıyor. Üzerine ısı yalıtım levhaları şaşırtmalı olarak, ek yerlerinde derz oluşmayacak şekilde yerleştiriliyor ve mekanik tespit elemanlarıyla trapez saca monte ediliyor. En üste su yalıtım örtüsü geliyor.
Trapez Sac: Önce Taşıyıcıya Bakılıyor
Mekanik tespitli bir sistemde vidanın tutunduğu yer trapez sac. Şartname sağlıklı bir tutunma sağlanabilmesi için trapez sacın kalınlığının en az 0,75 mm olmasını istiyor. Mevcut bir çatıda yenileme yapılacaksa ilk ölçülen şey budur; daha ince bir sac üzerinde mekanik tespitin çekme kapasitesi hesabı karşılamayabiliyor ve bu durumda tespit tipi ya da sistem değişiyor.
Sacın korozyon durumu ikinci kontrol. Yüzeyinde delinme, kesit kaybı ya da bağlantı noktalarında gevşeme varsa, yeni örtünün altına sağlam olmayan bir taşıyıcı gömülmüş oluyor. Keşif raporunda sac kalınlığını, korozyon haritasını ve bağlantı durumunu ayrı başlık olarak veriyoruz.
Taşyünü: Hangi Değerler Aranıyor
Endüstriyel çatıda ısı yalıtımı olarak sık kullanılan malzemelerin başında taşyünü geliyor. Mineral esaslı olduğu için yangın davranışı öne çıkıyor, buhar geçirgenliği yüksek, ve üzerine doğrudan sıcak uygulamalı örtü gelebilecek kadar rijit tipleri var.
Şartname taşyünü levhalar için TS EN 13162'ye göre üretilmiş, CE işaretli ve en az TS 825'e uygun kalınlıkta olmak üzere şu değerleri sayıyor: kalınlık toleransı T4, gönyeden sapma ±5 mm, kısa süreli su emme WS 1,0 kg/m², boyutsal kararlılık DS(T+) sınıfı, basma dayanımı en az 60 kPa, yani CS(10/Y)60, ve yüzeye dik çekme mukavemeti en az 7,5 kPa, yani TR7,5.
Bu iki son değer pratikte en çok atlanan yerler. Basma dayanımı yetersiz bir levha, üzerinde yürüyen bakım personelinin yükü altında kalıcı olarak eziliyor; ezilen noktada örtü gerilip zamanla çukur oluşuyor ve su orada birikiyor. Yüzeye dik çekme mukavemeti ise rüzgârın emme yükünü karşılayan değer. Teklifte sadece "taşyünü" yazması yeterli olmuyor; levhanın sınıfının da yazılması gerekiyor.
Sentetik Örtü ve Mekanik Tespit
Üst katmanda TS EN 13956'ya göre üretilmiş, CE işaretli, UV dayanımlı, en az 1,2 mm kalınlıkta PVC, TPO, FPO, EVA ya da EPDM esaslı örtüler kullanılıyor, ECB esaslı örtülerde asgari kalınlık 1,5 mm. Örtüler tek kat olarak, eğimin en düşük olduğu noktalardan başlanarak eğime dik yönde açılıyor ve enine, boyuna en az 8 cm bindiriliyor.
Bindirme hattı özel raptiyelerle sabitleniyor, üstüne gelen örtü serilip ek yerleri sıcak hava üflemeli kaynak, sıcak kama kaynak, çift taraflı yapışkanlı bant ya da vulkanizasyon yöntemiyle birleştiriliyor. Birim alanda kullanılacak mekanik tespit elemanlarının sayısı binanın konumu, yüksekliği, yöredeki hâkim rüzgârın yönü ve hızı ile arazinin topoğrafik koşulları dikkate alınarak üreticinin tavsiyesine göre belirleniyor, ve şartname mekanik tespitler için rüzgâr vakum hesabı yapılarak uygulama projesi oluşturulmasını istiyor.
Rüzgâr hesabı bu işte formalite bir kalem olarak görülmemeli. Çatının köşe ve kenar şeritlerinde emme yükü orta bölgeye göre belirgin biçimde yüksek; tespit sıklığı bu bölgelerde artırılmazsa örtü tam da oradan kalkıyor. Teklifte tespit adedinin tek bir metrekare rakamına indirgendiğini gördüğümüzde, bölge ayrımının yapılıp yapılmadığını soruyoruz.
Parapet, Baca ve Süzgeç Detayları
Hafif metal çatı çözümlerinde parapetlere dönen örtüler, çatı üst kaplama kotundan en az 30 cm daha yukarıya kadar devam ettiriliyor ve en üst kotta baskı çıtaları kullanılarak mekanik olarak sabitleniyor. Örtünün bitim kenarları paslanmayan malzemeden alüminyum baskı profili ya da örtüyle lamine edilmiş baskı çıtasıyla çepeçevre kilitleniyor, baskı lamasının üst ara kesitine UV'ye dayanıklı mastik sıkılarak su geçirimsizlik sağlanıyor.
Süzgeç tarafında iki kural var. Süzgeç detaylarında örtüyle uyumlu malzemeden imal edilmiş, flanşlı bağlantı elemanları olan özel üretilmiş süzgeçler ve aksesuarları kullanılıyor. Dik inişli süzgeçlerin düşey duvarlardan en az 50 cm öteye konulması gerekiyor. Eğimin %2'den az olması hâlinde sifonik süzgeç kullanılıyor.
Sifonik sistem, borunun tamamen dolmasıyla oluşan emiş sayesinde daha küçük çaplı borularla daha fazla debi taşıyor ve çatıda eğim yapma zorunluluğunu azaltıyor. Düşük eğimli geniş sanayi çatılarında bu, tahliye noktası sayısını ve çatı üstündeki boru güzergâhını belirgin biçimde sadeleştiriyor. Çatı su tahliye sistemleri, Binalarda Su Yalıtımı Yönetmeliği'nin 18. maddesine göre TS EN 12056-3'e uygun tasarlanıyor.
İşletme Durmadan Çalışmak
Endüstriyel çatı işinin saha tarafındaki zorluğu malzemeden gelmiyor, tesisin çalışmaya devam ediyor olmasından geliyor. Altında üretim hattı, depo rafı ya da ofis bulunan bir çatıda açık bırakılan her metrekare o gün yağmur gelirse içeri su alır. Bunun için işi günlük kapatılabilir parsellere bölüyor, gün sonunda açık yüzey bırakmıyoruz.
Hava penceresi ikinci kısıt: şartname +5 °C altındaki sıcaklıklarda ve yağışlı havalarda gerekli önlemler alınmadan uygulama yapılmamasını söylüyor. Program kurarken duran günleri baştan hesaba katıyor ve teklifte hava payı olarak ayrı gösteriyoruz.
Üçüncüsü düşen cisim ve kenar güvenliği. Parapeti düşük ya da olmayan sanayi çatılarında kenar koruma hattı kuruluyor, malzeme kaldırma güzergâhı altındaki alan kapatılıyor. Çatıda ankraj noktası yoksa bu ayrı bir iş kalemi olarak keşifte tespit ediliyor.
Sonuç
Endüstriyel çatıda su yalıtımı, metrekareyle satılan bir örtü işi gibi görünse de sonucu belirleyen şey katman kararları: trapez sacın kalınlığı, buhar kesicinin yoğuşma tahkikine dayanması, taşyünü levhanın basma ve çekme sınıfı, tespit sıklığının rüzgâr hesabından gelmesi, süzgeç tipinin eğime uygun seçilmesi. Bu kalemler yazılı değilse, karşılaştırılan iki teklif aynı çatıyı anlatmıyor.
Endüstriyel çatıda hangi membran kullanılıyor?
Hafif metal çatılarda mekanik olarak tespit edilen taşıyıcılı sentetik örtüler yaygın; şartname PVC, TPO, FPO, EVA ve EPDM için en az 1,2 mm, ECB için en az 1,5 mm kalınlık istiyor. Binalarda Su Yalıtımı Yönetmeliği de hareketin yoğun olduğu hafif metal çatılarda taşıyıcılı sentetik örtü veya elastomerik polimer bitümlü örtü kullanılacağını söylüyor.
Trapez sac kaç mm olmalı?
Mekanik tespitin sağlıklı tutunabilmesi için şartname trapez sacın en az 0,75 mm olmasını istiyor. Mevcut çatıda yenileme yapılacaksa sac kalınlığı ve korozyon durumu keşifte ölçülüyor.
Sifonik süzgeç ne zaman gerekiyor?
Çatı eğiminin %2'den az olması hâlinde sifonik süzgeç kullanılıyor. Dik inişli süzgeçlerin ise düşey duvarlardan en az 50 cm öteye konulması gerekiyor.
Taşyünü yerine EPS veya XPS kullanılabilir mi?
Kullanılabildiği detaylar var, ama karar yangın gerekliliğine, levhanın basma dayanımına ve üzerine gelecek örtünün uygulama sıcaklığına bağlı. Taşyünü mineral esaslı ve buharı geçirdiği için hafif metal çatıda öne çıkıyor; yeterince rijit tiplerinde sıcak uygulamalı örtü doğrudan üzerine gelebiliyor.
Üretim durmadan çatı yenilenebilir mi?
Yenilenebiliyor. İşi günlük kapatılabilir parsellere bölüyor, gün sonunda açık yüzey bırakmıyor ve altındaki hacmi program boyunca koruma altına alıyoruz. Yağış ve düşük sıcaklık nedeniyle duran günleri teklifte hava payı olarak ayrı gösteriyoruz.
Endüstriyel çatılarda trapez sac, taşyünü, PVC, TPO ve EPDM membran, sifonik süzgeç ve su yalıtımı işlerini tek ekiple yürütüyoruz. Malzeme gruplarının karşılaştırması için çatı membranı, TPO tarafındaki ayrıntı için TPO membran yazısına bakabilir, mevcut çatınızda sızıntı varsa çatı membranı sızıntısı yazısındaki sırayı izleyebilirsiniz. Hizmet kapsamı için dış cephe izolasyon ve su yalıtımı ve çelik konstrüksiyon bakım sayfalarımıza, keşif için iletişim sayfasına bakabilirsiniz.
